🎪 વિશ્વ પ્રસિદ્ઘ તરણેતરના મંદિરનો અનોખો ઈતિહાસ 🎪
🎪 તરણેતર ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના થાનગઢ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. તરણેતર મુખ્યત્વે તેનાં તરણેતર મેળાથી વધારે પ્રખ્યાત છે, જે અહીં આવેલા પ્રસિદ્ધ ભગવાન ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવના મંદીર ખાતે ભરાય છે. તરણેતર તેના વાર્ષિક મેળા, ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ મેળા માટે જાણીતું છે, જે ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ મંદિરની નજીક આવેલું છે. તે સમગ્ર પ્રદેશ તેમજ પ્રવાસીઓથી ગ્રામવાસીઓને આકર્ષે છે. તેમા આશરે ૧,૦૦,૦૦૦ લોકોની હાજરી હોય છે.
🎪 ભારતભરમાં ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવના માત્ર બે મંદિરો છે. તરણેતરનું ત્રિનેત્રેશ્વર મહાદેવ અને હિમાલયમાં બદ્રીકાશ્રમ પાસેનું ત્રીનેત્રતીર્થ. બંને શિવાલયો પ્રાચીન તેમજ પૂજનીય છે. તરણેતર મંદિરની સ્થાપના વિશે લોકવાયકા છે કે અયોધ્યાનાં સૂર્યવંશી રાજા યુવનાશ્વ નિ:સંતાન હોવાથી તેમણે તેમનાં ગુરુ વશિષ્ઠના સુચનથી યજ્ઞ કર્યો હતો. તેના તપોબળે તેમને ત્યાં પુત્રનો જન્મ થયો હતો. જેનું નામ મંધાતા હતું અને આ તરણેતરનું મંદિર મંધાતાએ બંધાવેલું હતું. તે ઉપરાંત આ મંદિર સાથે એક એવી વાત પણ જોડાયેલ છે. જે મહાભારતકાળની છે. તે સમયે દ્રુપદનગરી પાંચાળમાં હતી. મહાભારતની કથા અનુસાર દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદીનો સ્વયંવર તરણેતરમાં યોજવામાં આવેલ હતો. તે સમયે બ્રાહ્મણના વેશમાં પાંડવો સ્વંયવરમાં આવેલા અને અત્યારે આ સ્થળ ઉપર જે કુંડ આવેલો છે, તેમાં અર્જુન દ્વારા મત્સવેદ થયો હતો. આ રીતે દ્રૌપદીનાં વિવાહનો પ્રંસંગ જોડાયેલો છે. ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો તરણેતરનું મંદિર દસમી સદીનું હોવાની શકયતા મંદિરની શૈલી ગુર્જર પ્રતિહાર પ્રકારની હોવાથી સંશોધનકારો કહે છે. કારણ કે પ્રતિહાર રાજાઓ શિવાલયો બાંધવાના શોખીન હતા. જેથી તેઓએ આ મંદિરનો જીર્ણોધાર કરાવ્યો હોય. આમ પણ પ્રતિહાર રાજાઓ આઠમી સદીમાં સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યા હોય તેવા પ્રમાણો ઇતિહાસમાં મળે છે.
🎪 લખતરના રાજવી કરણસિંહજીએ પ્રાચીન મંદિરનો જીર્ણોદ્વાર કર્યો હતો. અત્યારનું જે મંદિર છે પ્રાચીન મંદિરનો જીણોદ્ધાર લખતરના રાજવી ‘કરણસિંહજી’ એ ઇ.સ.૧૯૦૨ની સાલમાં ઓગષ્ટ મહિનામાં કરાવ્યો હતો. તરણેતર અને થાન પંથક તે વખતે લખતર રાજની હકુમત નીચે હતા. પુત્રી કરણબાના સ્મરણાર્થે રૂ.૫૦ હજારના ખર્ચે કરણસિંહજીએ નવું મંદિર બંધાવ્યું હતું. નવનિર્માણ પામેલું મંદિર એટલે અત્યારનું શિવાલય. મંદિરનો ઘાટ જુનો છે. તેના ઉપર નવા મંદિરની બાંધણી થઈ છે. આ મંદિરથી થોડુ દુર તરણેતર ગામ આવેલું છે. આ મંદિર પાસે ૧૦૦ વીઘા જેવી ખેતીની જમીન છે, જે લખતર રાજ્ય દ્વારા આપેલ હતી.
🎪 તરણેતર મંદિરમાં એક નહીં બે શિવલિંગ છે. જાણકારોના કહેવા મુજબ મોટું શિવલિંગ પ્રાચીન છે. તેની બાજુમાં આવેલા પ્રમાણમાં નાના શિવલીંગની કરણસિંહજીએ મંદિરનો જીણોદ્ધાર કર્યો ત્યારે પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. મંદિરના ઘુમ્મટની ચારે દીવાલે નવગ્રહની મૂર્તિઓ કોતરેલી છે. છતમાં એક અદભુત શિલ્પ છે. તેમાં વચ્ચે માત્ર એક મસ્તક અને તેની આસપાસ પાંચ ધડ વર્તુળાકારમાં ગોઠવાયેલાં છે. કોઈપણ બાજુથી જોઈએ તો પાંચેય ધડનાં મસ્તક દેખાય. શિલ્પના લાલિત્ય અને અંગભગિમા મોહક તથા મનોહર છે.
🎪 તરણેતરીયા ત્રણ કુંડનું ઐતિહાસિક મહત્વ:-
👉 તરણેતર મંદિરની ત્રણ બાજુ કુંડ છે. તેને વિષ્ણુકુંડ, શિવકુંડ અને બ્રહ્મકુંડ એમ ત્રણ આદ્યદેવોના નામ જોડ્યા છે. મંદિરની ચોતરફ ઉંચો ગઢ છે. એક માન્યતા પ્રમાણે પ્રાચીન મંદિરોના અવશેષોને આ ગઢમાં ચાની લેવામાં આવ્યા છે. એક એકર જમીન પર ઉભેલું મંદિર પ્રમાણમાં નાનું છે પણ તેની કોતરણી અનુપમ છે. ચારેબાજુ ઉંચો ગઢ અને વચ્ચે મંદિર જમીન નીચે ઉતાર્યું છે, તેથી સુકી હવા અને પવનની થપાડો સામે સુરક્ષિત રહી શકે તથા મંદિરની બાજુમાં ગૌમુખી બારી પણ છે. શિખર પર ત્રણ દિશામાં તરાપ મારીને નીચે ઉતરતા સિંહોના શિલ્પમાં જાણે કે શિલ્પીઓએ જીવરેડી દીધો હોય તેવું અદભુત છે.
🎪 ગુજરાતમાં સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના ચોટીલાથી આશરે ૩૯ કિલોમીટરના અંતરે તરણેતર ગામમાં આ મેળાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ મેળો ત્રિનેત્રેશ્વર મંદિરની આસપાસ રાખવામાં આવે છે, જે સદીઓની શરૂઆતમાં બનેલા ત્રણ આંખવાળા શિવને સમર્પિત છે. અહીં એક કુંડ છે અને તે એવું માનવામાં આવે છે કે તેના પાણીમાં ડુબાડવું એ પવિત્ર નદી ગંગામાં ડુબાડવું જેવું પવિત્ર છે. જળાશયને પપાંશુ (પાપના વિનાશક) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
🎪 આ પ્રદેશ પૌરાણિક મહત્વનું પણ છે. તેને પંચાલ પ્રદેશ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, દ્રૌપદીનું મૂળ સ્થળ. લોકકથા અનુસાર, અહીં અર્જુને તળાવના પાણીમાં તેના પ્રતિબિંબ જોઈને, એક ધ્રુવના અંતમાં ફરતી, માછલીની આંખને વેડવાની મુશ્કેલ કાર્ય પૂર્ણ કરે છે. તરણેતરમાં તળાવની આસપાસ સ્વયંમવર પણ રાખવામાં આવતો હતો.
🎪 હજુ પણ, સ્વયંમવરની પરંપરા બચી ગઈ છે અને ભરવાડ અને અન્ય આદિવાસી સમુદાયના પુરૂષો અને સ્ત્રીઓ મેળામાં એક મેચની શોધમાં છે, જે તેમના પરંપરાગત કપડાંમાં સજ્જ છે. પુરુષો સુંદર રીતે ભરતકામ વાળી છત્રીઓ હેઠળ તેમના વૈવાહિક દરજ્જાને દર્શાવતા હોય છે જ્યારે સ્ત્રીઓ તેમના અશ્વપાલ માટે છત્રી શિકારની આસપાસ જાય છે.
🎪 પરાયા પ્રદર્શન, પ્રવાસીઓ માટે 'ગ્રામ્ય ઓલમ્પિક', બુલગાડીની જાતિ અને ઘોડાની રેસ જેવા અન્ય કાર્યક્રમો તારનાર ખાતે યોજાય છે. સ્થાનિક આર્ટ્સ અને હસ્તકળા પ્રદર્શન એક વધારાનું વેપાર આકર્ષણ છે. પ્રવાસીઓને મલધારી સમુદાયના હુડો અને રાસ નૃત્ય જેવી લોક નૃત્યો શીખવાની તક મળે છે. હેરિટેજ સ્મારકો સ્થળ સ્થળ પર દૃશ્ય-જોઈ આકર્ષણ છે. આ સ્થળ પ્રવાસીઓ માટે તંબુઓ અને ક્યુબા ગૃહોમાં આવાસ પૂરો પાડે છે.
🎪 સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને સામાજિક વિરાસત મિશ્રણનું મિશ્રણ, તારનાર ફેરએ લોકપ્રિયતા મેળવી છે અને તે સ્થળની મુલાકાત લેનારા વિદેશી પ્રવાસીઓ સાથે લોકપ્રિય છે. વિશ્વભરમાં તરણેતરનો મેળો પોતાની આગવી ઓળખ ધરાવે છે અને ભાતીગળ સંસ્કૃતિની ઝાંખી કરાવતો વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. આ મેળો ભારતના મોટા મેળાઓ માનો એક છે અને તે જે ધરતી પર ભરાય છે તે ધરતી એટલે પાંચાળ એના વીશે અનેક દુહાઓ લોક સાહિત્ય માં પ્રસિદ્ધ છે...
“નદી ખડકે નિર્જરા, મલપતા પીએ માલ; ગાળે કસુંબા ગોવાળિયા, પડ જોવો પાંચાળ. ખડ પાણીને ખાખરા, ધરતી લાંપડીયાળ; વગર દીવે વાળુ કરે, પડ જોવો પાંચાળ.”
📣 નોંધ:- શૈક્ષણિક માહિતી, બાળ ઉપયોગી માહિતી અને શિક્ષક ઉપયોગી માહિતી મેળવવા ગૃપમાં જોડાવા વિનંતી...
📲 નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો અને ગૃપમાં જોડાવ. જેમાં આપને દરરોજ અગત્યના શૈક્ષણિક સમાચાર | મોટીવેશનલ વિડીયો | પ્રેરક વાર્તા Mp૩ | મારા નવા યુટ્યુબ વિડીયોના અપડેટ | બ્લોગ અપડેટ્સ વગેરે મળશે.
No comments:
Post a Comment